منو

محتوا

::QomPortal Site::

دانشورى پر تلاش

يکى از چهره هايى که در آسمان انديشه شهر مقدّس قم طلوع نمود و در معرفى و نشر فرهنگ اسلامى و صيانت از دژ استوار قرآن و عترت از خود اهتمامى ارزشمند بروز داد، فاضل فرزانه« قاضى سعيد قمى» مى‏باشد. وى در عصر صفويه که شيعيان از اقتدار نسبتا خوبى برخوردار بودند جرعه هايى از جويبار با طراوت حکمت را به کام تشنگان معنويت ريخت و سرچشمه‏هاى فضيلت را به سوى جامعه سرازير ساخت و از اين رهگذر در حد توان به انسان ها حيات معنوى اعطا کرد.

حکيم قاضى سعيد قمى از تبار متالّه شيعه است. آن هايى که به جمع آورى مجموعه روايات منقول از ائمه (ع) و ضبط آن ها در کتاب ها و تعيين قواعدى که اعتبار سلسله نقل روايات را تضمين کند، اهتمام ورزيده‏اند.

 

نام و نسب خانواده

در آثارى که توسط اين دانشمندان به رشته نگارش در آمده عموما نامى از پدرش ديده نمى‏شود و تنها در مجلد اول کتاب گران سنگ « شرح توحيد صدوق» خود را « محمد» فرزند « محمد مفيد» دانسته و در مجلد دوم مصنف، خويش را محمد فرزند مفيد معرفى کرده است. از برخى کتب تراجم بر مى‏آيد که مفيد لقب پدرش بوده و نام والد وى محمد باقر است، صاحب کتاب « طرائق الحقايق» نام پدر قاضى سعيد را محمد نوشته و نصرآبادى و به تبع وى صاحب سفينه خوشگو، پدر وى را محمد باقر معرفى کرده‏اند.

محمد باقر در زهد و وارستگى مشهور بود و در شهر مقدس قم به شغل طبابت اشتغال داشت و با نهايت دلسوزى و رعايت موازين علمى و شرعى از اين طريق روزگار مى‏گذرانيد.

قاضى سعيد قمى در چنين بوستان معطرى در ذيعقده سال 1049ه.ق ديده به جهان گشود و خانواده خويش را سرشار از شادى و شعف نمود، البته هانرى کربن تاريخ تولد وى را به سال 1043ه.ق در شهر قم درج نموده است.

 

دوران شکوفايى

قاضى سعيد قمى پس از فراگيرى علوم مقدماتى و طب نزد پدر و برادر بزرگترش به حکمت و عرفان روى آورد و به حوزه درسى ملا محسن فيض کاشانى وارد گرديد. فيض کاشانى در تکوين انديشه‏هاى اين دانشور تأثير فراوانى داشت، وى از مشاهير عرفان و حکمت الهى و حديث است و در فلسفه شاگرد ملاصدرا و در فقه شاگرد سيد ماجد بحرينى بوده است، صاحب کتاب روضات الجنات از وى به شدت دفاع کرده، تمامى اتهاماتى را که به نامبرده نسبت داده‏اند، رد کرده، بخشى از اظهاراتش را در مذمت صوفيان نقل نموده است. ملا محسن فيض از رجال برجسته در علوم اسلامى است و تمام عمر خود را در راه علم و معرفت صرف کرده، تأليفات متعددى دارد که به هشتاد جلد بالغ مى‏گردد و بعضى از آن ها در چند جلد تدوين شده است.

مؤلفانى چون ميرزا عبداللّه افندى، محدث قمى، خوانسارى و شهيد مطهرى اظهار داشته‏اند: قاضى سعيد قمى حکمت و عرفان را نزد ملا عبدالرزاق لاهيجى آموخته است.

چنين ادعايى بعيد مى‏نمايد زيرا اگر تولد قاضى سعيد در سال 1049ه.ق اتفاق افتاده باشد همان ها که وى را شاگرد ملا عبدالرزاق لاهيجى دانسته‏اند، به خصوص صاحب طرائق الحقايق و خوانسارى مؤلف روضات الجنات و حاج شيخ عباس قمى در هدیة الاحباب، زمان رحلت لاهيجى را در شهر قم به سال 1051ه.ق نوشته‏اند، پس در اين صورت قاضى سعيد هنگام فوت نامبرده طفلى دو ساله بوده است و بدين لحاظ امکان ندارد که درس فياض را در اين سن درک کرده، از او مستفيد شده باشد. قاضى سعيد را رسم بود که هم چون ديگر دانشوران به رسم تشکر نامى از اساتيد خويش در تأليفات خود بياورد. امّا از مطاوى تصانيف قاضى سعيد قرينه صحت اين مطلب بدست نيامد، چنان که به نام ديگر اساتيدش اشاراتى آشکار دارد و ما نمونه‏هايى را خواهيم آورد.

 

در مکتب اصفهان

قاضى سعيد قمى براى استفاده از انديشه‏هاى عرفانى حکيمان اصفهان، شهر مقدس قم را به قصد آن ديار ترک نمود. در اين زمان اصفهان يکى از مهم ترين کانون هاى فرهنگى و علوم اسلامى محسوب مى‏شد. اقتدار تشيع و روى کار آمدن دولت شيعى صفوى زمينه را براى شکوفايى تفکرات علماى شيعه فراهم ساخت و نوشته‏ها و آثارى پديد آمد که در آن ها انديشه‏هاى حکيمانه از بوستان خاندان عصمت بهره مى‏گرفت و از ميوه‏هاى باغ احاديث و روايات سود مى‏جست.

در زمانى که اين جوان تشنه دانش به مکتب حکيمان اصفهان پا نهاد، رجب على تبريزى حوزه درسى تشکيل داده مشغول تربيت شاگرد وى همين قاضى سعيد قمى بود که از افکار استاد خويش ملهم گرديد و نامبرده برخى آثار خود را به اين استاد تقديم کرده و يک يا دو اثرش را ترجمه نموده است.

رجب على تبريزى، معاصر شاه عباس دوم بود که وى طى ملاقاتى با اين دانشمند چندين بار او را نواخت، او به افکار قدما و متأخران احاطه داشت و از آثارش اين معنا هويداست.

وى پس از تحصيل در علوم دينى، در شهر بغداد مدتى گوشه عزلت برگزيده و به تزکيه نفس سرکش پرداخت، وى در ميدان فضيلت، گوى دانش را به زور بازوى معرفت و چوگان همت از اقران و امثال ربود و شهره آفاق گرديد و سپس به اصفهان انتقال يافت و به مقتضاى خواهش طبع بلند همت خويش، اکثر اوقات بعد از عبادت حضرت بارى تعالى و ذکر و دعا و تهجّد به افاده نکات حکمت پرداخته، گروهى از شيفتگان معرفت را از معقولات خويش بهره‏مند مى‏نمود.

ملا رجب على در منطق، علوم طبيعى و الهيات تبحر داشت و در اين زمينه‏ها صاحب نظر بود و البته به برخى انديشه‏هاى ملاصدرا انتقاد مى‏نمود.

محمد رفيع پيرزاده که سال تولد و وفاتش به دست نيامده همراه با قاضى سعيد قمى از نزديکان اين استاد بوده است که به توصيه ملا رجب على اثرى مفصّل با عنوان « معارف الالهیّه» نگاشت که در آن تعليمات استاد خود را بيان کرده و بسط مى‏دهد.

ميرزا عبداللّه افندى اصفهانى که تقريبا با وى و شاگردش قاضى سعيد معاصر بوده مى‏گويد: رجب على تبريزى انسانى زادهد، فاضلى حکيم و عارفى ماهر بوده و نزديک به روزگار ما در گذشته است. ( فوت رجبعلى در سال 1080ه.ق اتفاق افتاده است) از آثار ملا رجب على رساله‏اى به زبان فارسى تحت عنوان « اشتراک لفظى وجود ميان ذات و صفت بارى»  و رساله « اثبات واجب» وى که با مقدمه‏اى در شرح حال و ذکر آثار او به اهتمام عبداللّه نورانى چاپ شده است.

 

قضاوت و طبابت

ملا رجب على تبريزى در تکوين شخصيت علمى و فکرى شاگرد خود قاضى سعيد قمى دخالت عمده‏اى داشت و پس از رحلت استاد، قاضى سعيد انديشه‏هاى وى را پى گرفت و مانند مربّى و معلم خود، نزد شاه عباس دوم اعتبارى کسب کرد و در حدود سال 1068ه.ق که تکيه فيض را در شهر اصفهان بنا مى‏نمودند، بنا بر مأموريتى که از سوى شاه عباس دوم به وى واگذار شد؛ از وجوهى که به طريق حلال تهيه شده بود املاک و مزارعى حاصلخيز و مرغوب خريدارى کرده بر تکيه مزبور وقف نمود.

مورخان مى‏گويند: قاضى سعيد تا سن سى سالگى مشغول بحث و بررسى در احاديث و روايت نبود و ظاهرا در اين سن پس از رؤياى صادقه‏اى، در صدد برآمد که در اخبار اهل بيت تفحص کند و او در کتاب « الاربعينيات» به اين خواب راستين و روى آوردن به پژوهش هاى کلامى - اعتقادى، اشاره نموده است.

 

از ديگران

ميرزا عبداللّه افندى که از معاصرين قاضى سعيد به شمار مى‏آيد وى را به عنوان حکيمى عارف و شاعرى منشى و نيکو گفتار معرفى کرده و از موقعيت ويژه وى نزد حاکمان صفوى سخن گفته است.

نصرآبادى در تذکره‏اش مى‏نويسد:

« نيکو اخلاق و پسنديده صفاتند، طبعش در اکثر علوم خصوصا حکمت نظرى متين و خامه تقريرش در ترتيب نظم نمکين، رجوعش به خلوت تقدس ذاتى و طلوعش از مشرق تنزه طبيعى از حرکت نبض به انديشه قلبى مطّلع و به مجرد پرسش، امراض مهلک را دفع مى‏کند.»

حاج شيخ عباس قمى از قاضى سعيد به عنوان عالم فاضل، حکيم متشرع، محقق صمدانى و عارف ربانى نام مى‏برد و مى‏افزايد وى در مراتب عرفانى وسعت نظر داشته، اهل معرفت، ادب و حديث است.

حضرت امام خمينى ( قدس سره) در کتاب « مصباح الهدايه» از وى به عنوان عارف کامل قاضى سعيد شريف قمى سخن مى‏گويند و در ادامه مى‏افزايند:

« قاضى سعيد در عرفان مقام والايى دارد و در راه سلوک قدمى استوار و کتاب شرح توحيد صدوق اين فاضل فرزانه زايرى عزيز و نفيس معرفى مى‏کنند و در موضوع خود بى‏نظير است» .

در کتاب « اسرار الصلوة» ضمن آنکه امام خمينى ( قدس سره) قاضى سعيد را يکى از اهل معرفت معرفى مى‏فرمايد در جاى جاى کتاب از « اسرار العبادات و حقيقة الصلوة» وى مطالبى را نقل مى‏فرمايند.

سيد محمد مشکوة - استاد فقيد دانشگاه تهران - که کتاب « کليد بهشت» قاضى سعيد را پس از تصحيح و مقدمه نويسى به چاپ رسانيده است درباره اين دانشمند جهان تشيع مى‏گويد:

« ... تصانيف وى با سليقه و ذوق و روح تصوف در قالب فلسفى مدون گرديده و شايد به همين جهت همه وقت نسخ آن ها کمياب و عزيزالوجود بوده و کمتر از حدود قم و اصفهان تجاوز مى‏کرده است، غالبا مورخين از غالب تصانيف وى بى‏اطلاع مانده‏اند و حتى سيد اعجاز حسين کنتورى در کتاب خود - کشف الحجب و الاستار - که جامع ترين فهرست تصانيف شيعه است به هيچ اسم و رسمى از قاضى سعيد و تصانيف او نامى به ميان نياورده و گويا از وى اطلاعى نداشته است...»

هانرى کربن - پروفسور اهل فرانسه - که در بين مذاهب مختلف به عقايد شيعه، علاقه کامل پيدا نموده و اين تمايل وى از تتبع و بررسى در مبانى تشيع حاصل شده، مى‏گويد:

« ... اين انديشمند و حکيم معنوى ( قاضى سعيد) داراى چنان اهميتى است که بايد فصلى ويژه به وى اختصاص داد... قاضى سعيد از برجسته‏ترين نمايندگان عرفان شيعى امامى است...»

و نيز محمد شريف رازى درباره‏اش مى‏نويسد:

« عصر شاه صفى صفوى رياست روحانيت و علميت شهرستان قم با وى بوده و در بين مردم قضاوت و داورى مى‏نموده و در شرعيات نهايت تسلط را داشته است...».


اماکن زيارتی

 حرم مطهر حضرت معصومه (س)

 زندگینامه حضرت

 فضائل حضرت

زیارتنامه حضرت

تاریخ حرم مطهر

فرهیختگان حرم

شخصیتهای تاریخی حرم

ستارگان حرم 

آستانه مقدسه

 مسجد مقدس جمکران

 بقاع متبرکه



لینکهای مفید

 سايت مقام معظم رهبري
 
 مجلس شوراي اسلامي
پايگاه اطلاع رساني دولت
پايگاه اطلاع رساني وزارت كشور
استانداری قم
سامد
portal mardom

         

 

کلیه حقوق این سایت متعلق به اداره کل میراث فرهنگی , صنایع دستی و گردشگری استان قم میباشد.

آدرس: قم بلوار پانزده خرداد. کوچه 7/1 تلفن : 27-37603426  نمابر : 37603425  سامانه جامع اطلاعات گردشگري ( گويا ) :  09669  پست الكترونيكي :  info@qommiras.ir